در ادوار مختلف تاریخ، منطقه آسیای مرکزی نقش مهمی را به لحاظ فرهنگی و تاریخی ایفا نموده و کوچ اقوام مختلف از این ناحیه به نواحی دیگر در روند تاریخ تاثیر بسزایی داشته است. در هزاره های پیش از میلاد مناطق وسیعی از آسیای مرکزی جولانگاه اقوام مختلفی از جمله سکاها بوده است، قومی کوچرو و نیمه متمدن که به علت کثرت اقوام ساکن، شرایط زندگی صحرایی، رفع نیاز های معیشتی جدید، ناچار به مهاجرت شده اند. منطقه آسیای مرکزی شامل نواحی استپی بود که شرایط آب و هوایی آن زندگی کوچروی را ایجاب می کرد و این امر موجب حفظ نوع زندگی بیابانگردی شده است. این قلمرو محل تلاقی گروه های بیشماری که مدام در حال حرکت و جابجایی از نقطه ای به نقطه دیگر بوده اند که متضمن اختلاط نژادی در بین اقوام یاد شده گردیده است. نفوذ سکاها نیز در هنر اروپای شرقی و غربی آشکار و تصاویری از اشیای بر جای مانده، بیانگر نوعی شیفتگی نسبت به جهان حیوانات است و در هنر بخش اعظمی از اروپا تاثیر فراوان بر جای نهاده است.

اقوام کوچرو سکایی در هزاره ی اول ق. م.، در پی حرکت گروهی خود به غرب، بخش های زیادی از اوراسیا را اشغال کردند. اقوام سکایی در زمره ی آخرین قبایل آریایی بودند که پس از مهاجرت سایر اقوام هند و اروپایی در پایان قرن هشتم ق. م. از سرزمین اصلی خود (جلگه های جنوب روسیه) بیرون آمدند و در شمال آسیای مرکزی و جنوب سیبری امروزی و شمال دریای کاسپین و حدود غربی آن تا پشت کوه های قفقاز در دشت های پهناور این ناحیه ی بسیار وسیع پراکنده شدند. هدف پژوهش حاضر، بررسی حوزه ی نفوذ و گسترش فرهنگ و تعاملات فرهنگی این اقوام در شانزده حوزه ی جغرافیایی اوراسیا، از شرق به غرب است؛ مطالعه ی حاضر به روش تاریخی، با رویکرد کیفی و با استناد به گزارشات باستان شناختی، بازیافته ها و مواد باستان شناختی نوع سکایی و پراکندگی آن ها را در غرب مغولستان، ناحیه ی تووا، منطقه ی آلتای، آسیای مرکزی، ایران، جنوب و شمال قفقاز، بین النهرین، آسیای صغیر، کریمه، جنوب اوکراین و جنوب شرق اروپا، مصر، یونان، اروپای مرکزی، غرب مدیترانه و اروپای غربی بررسی کرده است. به سبب گستردگی حوزه ی مورد مطالعه، اهتمام ویژه صورت گرفته است تا به مهم ترین محدوده های سکایی هر حوزه و نیز بازیافته هایی از گونه ی سکایی اشاره شود تا بدین طریق، چشم اندازی دقیق از میزان گستردگی این فرهنگ در اوراسیا مطالعه شود. پژوهش حاضر با توجه به این پرسش اصلی انجام گرفته است که، میزان گستردگی فرهنگ اقوام سکایی چگونه بوده و نوع مواد باستان شناختی آن ها در هر کدام از این حوزه ها چیست؟ نتایج به گستردگی شایان توجه این فرهنگ در پهنه ای وسیع از جغرافیا اشاره دارد. فرهنگ مذکور، در یک دوره ی زمانی کوتاه توانسته است بسیاری از حوزه های فرهنگی و جغرافیایی را تحت تأثیر خود قراردهد و فرهنگ های بسیاری از اقوام را جذب کند. در بسیاری از حوزه های مورد بررسی، یافته های همگونی از این فرهنگ به دست آمده است.

سکاها به عنوان یکی از مهم ترین اقوام، در هزاره اول قبل از میلاد، در مطالعات تاریخی و باستان شناسی ایران اهمیت بسزایی دارند. این قوم در برهه ای از تاریخ ایران، یعنی دوره مادها، وارد ایران شدند و برای مدتی کوتاه، قسمت هایی از شمال غرب ایران را تحت تسلط خود درآوردند. مطالعات میدانی باستان شناختی، در مطالعات سکا شناسی دنیا، نقش مهمی ایفا می کنند. چندی پیش یکی از اولین مدارک متقن از حضور تاریخی اقوام سکایی در ایران، از یک حفاری علمی در گورستان خرم آباد مشگین شهر، در استان اردبیل به دست آمده است. این مقاله به بررسی نتایج و کشف های این حفاری پرداخته است، سپس به واسطه آن ها حضور سکاها را در ایران، با در نظر گرفتن منابع تاریخی، تبیین کرده است. این کشف ها مربوط به آیین تدفین سکایی و اهمیت تدفین اسب، به همراه اشیای منحصر به فرد نوع سکایی، به عنوان هدایا برای بزرگزاده سکایی هستند. این کشف ها نشان می دهند که گفته های هرودوت درباره آیین تدفین باشکوه سکایی، در ایران نیز رایج بوده است، همچنین، سلطه سکاها را بر غرب آسیا که برخی از پژوهشگران در نوشته های خود، با شک و تردید بدان نگریسته اند، اثبات می کند، پس می توان نتایج این کشف ها را با نتایج سایر کشف های مراسم تدفین سکایی، در نقاط مختلف دنیا مقایسه کرد.

ورود اقوام کوچ روی سکایی به کشمکش های سیاسی و نظامی غرب آسیا در هزاره ی اول ق. م. تأثیرات عمیقی بر روابط فرهنگی، سیاسی و نظامی اقوام مختلف حاضر در این حوزه ی جغرافیایی گذاشت. چنین ورود و هجومی با گزارشات تاریخی و همچنین مدارک باستان شناختی قابل بررسی است. در پژوهش حاضر با استفاده از نتایج کاوش باستان شناختی گورستان خرم آباد مشگین شهر (استان اردبیل)، حضور اقوام سکایی در شمال غرب ایران مورد بحث و بررسی قرار گرفته و به تبیین آن پرداخته شده است. با وجود این که سابقاً بحث هایی در مورد محوطه ی زیویه و انتساب آن به این اقوام شده، ولی هم چنان یکی از مهم ترین مشکلات و ضروریات مطالعات سکاشناسی، فقدان اطلاعات باستان شناختی از این اقوام در شمال غرب ایران است. مقاله ی حاضر با درک چنین ضروریتی، به صورت توصیفی-تحلیلی، با استناد به داده های میدانی باستان شناختی و با رویکردی مقایسه ای انجام پذیرفته است. هدف از چنین پژوهشی، تببین حضور این اقوام و همچنین رسیدن به درکی روشن از داده های مختص به آن ها در حوزه ی شرقی شمال غرب ایران است. برای مطالعه در باب چنین موضوعی آن چه که مهم به نظر می رسد، شناخت ویژگی های مختص اقوام سکایی در شمال غرب ایران است. مهم ترین شاخصه های باستان شناختی این اقوام در شمال غرب ایران چیست؟ با کدام داده ها می توان حضور ایشان را تبیین نمود؟ داده های محوطه ی مورد بحث، با یافته های باستان شناختی کدام حوزه ها قابل مقایسه است؟ این پرسش ها و مجهولات این چنینی و پاسخ به آن ها می تواند درک روشنی از حضور اقوام سکایی در شمال غرب ایران را فراهم سازد و مهم تر از همه، می تواند پیش زمینه ی مناسبی را برای مطالعات سکاشناسی فراهم سازد. پژوهش حاضر، نشانگر وجود یک ارتباط فرهنگی نزدیکی بین داده های سکایی شمال غرب ایران و یافته های مربوط به این اقوام در مناطق همجوار است. بسیاری از یافته های سکایی نواحی قفقاز و هم چنین نواحی مختلف آسیای میانه و مرکزی را می توان در مقام مقایسه با یافته های سکایی گورستان خرم آباد مشگین شهر بدان ها اشاره نمود.

شاهنامه ی فردوسی را می توان به عنوان یکی از منابع ارزش مند در مورد آداب، رسوم و آیین های مختلف جوامع کهن ساکن در سرزمین مان به شمار آورد. یکی از این آیین ها، مراسمی است که پیرامون مرگ شاهان و پهلوانان بزرگ در مورد آن ها سخن به میان آمده است. بر اساس پژوهش های انجام گرفته، از آن جایی که برخی از پهلوانان و شاهانی که فردوسی در مورد آن ها سخن به میان آورده، از تیره ی اقوام سکایی بودند، بر همین اساس، در این پژوهش با توجه به اشاراتی که در مورد مرگ این پهلوانان و شاهان صورت گرفته، به بررسی تطبیقی چگونگی تدفین این افراد با نمونه ای نادر و نویافته از این-گونه تدفین ها در ایران پرداخته شده است. تدفین های اقوام سکایی گورستان خرم آباد مشگین شهر استان اردبیل که به تازگی مورد کاوش علمی باستان شناسان قرار گرفته است، تا حدودی بسیار با سروده های فردوسی در مورد تدفین پهلوانان سکایی مطابقت دارد. چگونگی برپایی آرام گاه های باشکوه پهلوانان سکایی که فردوسی آن ها را توصیف نموده است، می توان با یافته های گورهای سلطنتی گورستان خرم آباد مشگین شهر متصوّر شد. در هر دو زمینه، در کنار ویژگی آرام گاه ها، به وجود اسب در کنار افراد مدفون اهمیتی ویژه داده شده است.

زبان سکایی (ختنی)، در مقایسه با دیگر زبان های ایرانی (اوستایی، فارسی باستان، پهلوی، و...)، بسیار کمتر مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته؛ به ویژه آنکه در زمینه مطالعات این زبان، مبحث ضمیر همواره در حاشیه مباحث اسم و صفت بوده و بدین سان مهجور مانده است. پژوهش حاضر مبتنی است بر مقوله ضمیر در زبان ختنی، شامل اقسام ضمیر و جدول های مربوط بدان، حالت ها و ویژگی های صرفی آن، و مقایسه آنها با ضمیرهای زبان های ایرانی باستان، اوستایی، سنسکریت، فارسی باستان، سغدی و آسی.

سرزمین سند از قرن ششم ق.م تا قرن دوم میلادی پذیرای اقوام ایرانی و یونانی بود که این سرزمین حاصلخیز را یکی پس از دیگری به تصرف خود در آوردند. هر یک از این اقوام، سعی نمودند تا پس از استقرار در منطقه، مظاهر تمدنی و دینی خود را به نوعی در آنجا گسترش دهند. از بارزترین عناصر فرهنگی اقوام بیگانه در منطقه سند می توان به شهر باستانی تاکسیلا اشاره نمود که توسط یونانی ها و بر اساس سبک شهرسازی آنان بنیاد گذاشته شد. پس از یونانی ها، اقوام سکایی (هند و سکایی و هند و پارتی) این شهر را به عنوان پایتخت برگزیدند. سکاها ضمن پیروی از عناصر معماری، هنر و شهرسازی یونانیان، برخی از عناصر ایرانی را نیز به آن افزودند. چنان که معبد جندیال، واقع در دروازه شمالی تاکسیلا دارای شکلی ترکیبی از عناصر معماری یونانی و ایرانی گردید. در این مقاله سعی شده است تا ضمن بررسی معماری این معبد، تاثیر و میزان نفود عناصر یونانی و ایرانی در آن مشخص گردد و آنگاه بر اساس مدارک و شواهد تاریخی و باستان شناسی، تعلق آن به کیش مذهبی مربوط به آن و نوع مراسمی که در آن جا برگزار می گردید، روشن شود.

بانوگشسب، پهلوان بانویی نامدار است که به دلیل شخصیت خاصش همواره مورد توجه بوده است. سوالی که مطرح است درباره منشا و خاستگاه چنین شخصیت و چنین پهلوان بانویی است. برای پهلوان بانو، منشا اساطیری، تاریخی وجامعه شناختی قایل شده اند و یا آن را در ارتباط با ایزدبانوان دانسته اند. گروهی نیز آن را برخاسته از فرهنگ مادرسالار یا مردسالار معرفی می کنند. در این نوشتار به دنبال یافتن خاستگاه او، این پرسش را مطرح می کنیم که آیا بانوگشسب، پهلوان بانویی سکایی است؟ برای این منظور به سکایی بودن خاندان رستم اشاره می کنیم. سپس ویژگی های قوم سکا و سرمت و زنان سکایی را گرد می آوریم؛ چراکه بانوگشسب، دختر رستم است و اگر رستم سکایی باشد، دختر او نیز پهلوان بانویی سکایی است. شخصیت بانوگشسب را در متون مختلف بررسی می کنیم و در آخر ویژگی های او را با زنان سکایی می سنجیم. سرانجام نتیجه چنین حاصل می شود که بسیاری از ویژگی های بانوگشسب و زنان سکایی مشترکند و بانوگشسب، پهلوان بانویی سکایی است.

در این مطالعه، چگونگی ریتم قلب در تعداد 123 راس اسب دو تا 28 ساله ترکمن (سکایی)، به عنوان یکی از اسبهای اصیل ایرانی، با استفاده از اشتقاقهای استاندارد الکتروکاردیوگرافی به ویژه اشتقاق قاعده ای راسی مورد بررسی قرار گرفت. میانگین تعداد ضربان قلب (34.243±0.513) به دست آمده برای اسبهای ترکمن در زمره پایین ترین میانگینهای گزارش شده در گونه اسب قرار می گیرد. در مقایسه با سایر نژادهای شناخته شده اسب به ویژه تاروبرد، نبود بی نظمی سینوسی، درصد بالای پدیده پیشاهنگ الکتریکی سرگردان (30%) و درصد بسیار ناچیز بی نظمی های قلبی (2.5%)، از دیگر جنبه های ریتم قلب در اسب ترکمن به شمار می روند.

قوم سکایی در شکل گیری اساطیر و وقایع تاریخ ایران تأثیرگذار بوده است. سکاها استعدادی شگفت انگیز در ارزیابی و پذیرش بهترین جنبه های هنری زمان خویش قطع نظر از اصل و منشا آنها داشتند. این قوم در برهه ای از تاریخ ایران، یعنی دوره ی مادها، وارد ایران شدند. بسیاری از خصایص قومی سکاها و آداب ورسوم ایشان؛ مانند آیین دفن مردگان، دارای موارد مشابهی در شاهنامة فردوسی است. میان اعتقادات دینی و باورهای فرهنگی سکاها و برخی از مضامین شاهنامه فردوسی مشابهت هایی دیده می شود و این پیوند فرهنگی موضوع در خور تاملی است و تأثیر تعیین کننده و انکار نأپذیر روایات سکایی در تکوین حماسة ملّی ایران را نمی شود نادیده گرفت. چنانکه در شاهنامة فردوسی، بویژه در داستان های مربوط به رستم وخاندان اوکه به باور اکثر پژوهشگران، ریشه در قوم سکایی داشتند؛ شواهد متعددی وجود دارد که نشان از این تاثیر دارد. در این مقاله بر آنیم تا با روش تحلیلی به بررسی جایگاه قوم سکایی در شاهنامه فردوسی و بیان اشتراکات فرهنگی این قوم با مفاهیمی که در شاهنامه مطرح شده است بپردازیم.